Niżańskie dobra w okresie późnego średniowiecza

0
588

Pierwsze wzmianki o Nisku

Według ustalonych dotychczas ustaleń, prawdopodobnie pierwszym autorem wzmianki historycznej o Nisku, był anonimowy kancelista dworski polskiego króla Władysława III Warneńczyka. Wspomniany już zapis powstał w dniu 15-go kwietnia roku 1439. Dotyczył on ugody między władcą a jego poddanym, Mikołajem Czajką z herbu Dębno, który był podstarostą Krakowskim. Pochodził on z miejscowości Jawor (Dzisiejsza nazwa Jawor Sołecki z powiecie Lipskim), za udzieloną pomoc finansową monarsze w postaci 200 grzywien, miał pełne prawo korzystać z tych dochodów, jakie przynosiły w tym czasie dobra królewskie w Nisku i Zaosicach (Dla przypomnienia Zaosice zostały zatopione przez zmianę biegu rzeki San w wieku XVII) w ziemi sandomierskiej oraz położonej na ziemi lubelskiej Pielaszkowicach (Dzisiejsze Pilaszkowice niedaleko Krasnegostawu). Po czasie ta pożyczka została unieważniona, czyli mówiąc inaczej została zwrócona któremuś z następców króla Władysława III, o czym może świadczyć nacięcie na pasku utrzymującym królewską pieczęć wspomnianego już kontraktu.

Ziemia Niżańska za panowania Króla Kazimierza Jagiellończyka

Jednak zwrot królewskich długów jednak nie nastąpił szybko, bowiem już w roku 1455, tym razem Król Polski Kazimierz Jagiellończyk znów powierzył te wyżej wymienione wsie Mikołajowi Czajce. Kolejną dysponentką dóbr Pielaszkowice oraz Niźko (Staropolska nazwa miejscowości Nisko) i nieistniejące już Zaosice była córka wyżej wspomnianego Mikołaja Katarzyna z Jawora. W roku 1478 już jako wdowa po zmarłym jej mężu Janie Szczekockim z herbu. Odrowąż. Lubelskim staroście a zarazem dziedzicu Wojciechowa (Osada w bliskiej odległości od Nałęczowa w Powiecie Puławskim), odstąpiła swojej najmłodszej córce (Jej starsze córki to: Anna i Zofia) Katarzynie, była ona żoną Andrzeja Tęczyńskiego, sołectwo w Pielaszkowicach, a także zapis na wsie Nisko oraz swój posąg i na nim zapisane wsie: Wojciechów, Bątki i Maszki, wszystkie wymienione wsie są położone na ziemi lubelskiej.

Jeszcze w roku 1490 dobra niżańskie zostały oddane za 400 florenów przez Kazimierza Jagiellończykowi we władanie Stanisławowi Pileckiemu (Staropolska nazwa Pileckich to Pilcza), a następnie w roku 1494 już przez Króla Jana Olbrachta za 1000 florenów Janowi Pileckiemu, Jan i Stanisław Pileccy byli synami Zofii z rodziny Szczekockich i Jana seniora Pileckiego, a wnukami Katarzyny Czajki z Jawora i jej męża Jana Szczekockiego z herbu. Odrowąż, starosty lubelskiego.

Wiek XV

W roku 1503, jakieś pozytywne jeszcze korzyści finansowe z królewszczyzny czerpał Jan Rapczyński (Prawdziwe jego nazwisko to Tęczyński) z herbu rodzinnego. Topór, obejmował on funkcję starosty sandomierskiego a potem płockiego, a w roku 1512 gratyfikacje z domeny niżańskiej otrzymał też Stanisław Szafraniec herbu. Stary koń z Pieskowej Skały, był starostą nowokorczyńskim, sandomierskim, chęcińskim i sanockim. Jan Rabczyński, zwany jako Jan Tęczyński, był rodzonym synem starosty ziemi sandomierskiej i kasztelana wiślickiego Jana Rabczyńskiego, właściciela miasta Kraśnika, byli oni bardzo bliskimi krewnymi wspomnianego już Andrzeja Tęczyńskiego. W kolejnych latach XV wieku tenutę sandomierską (Była to tymczasowa dzierżawa czynszowa), w tym wspomniane dobra niżańskie posiadali między innymi: Hetman wielki Koronny Jan Amor Tarnowski z herbu rodziny Leliwa, a potem tenutę przejął jego syn, Jan Krzysztof Tarnowski, Nazwisko Jana Krzysztofa Tarnowskiego, jako tenuturiusza (Tenuturiusz był posiadaczem starostwa bez jurysdykcji), pojawia się w zapisanych dokumentach lustracji królewszczyzn (Inna nazwa ziem królewskich) z roku 1565. Według tego przekazu, sandomierski starosta posiadał w swoim posiadaniu cztery miasta, 39 wsi oraz częściowo jedną wieś i 15 folwarków. Po jego bezpotomnej śmierci (Jan Krzysztof Tarnowski nie posiadał syna) w roku 1567 r., tenutariuszem starostwa sandomierskiego w latach 1567-1569 był Mikołaj Mielecki z herbu. Gryf. W tym czasie oprócz istniejących od dawna Racławic, Niska (Niźka), Przędzela (Przędzila), nieistniejącego już Podgrodzia, Zaosic i Zarzecza. Po raz pierwszy w tych dokumentach pojawiła się wzmianka o wsi “Wołycza Przedzyelska”, czyli oddalona o cztery kilometry od Niska Wolina. Była to także nieustalonej lokalizacji osada Pietroszowa (Obecnie ta osada nie istnieje). Możliwe, że mógł się tak nazywać folwark królewski w Zarzeczu. Wspomina o tym “Liber retaxationum” czyli w przetłumaczeniu na język polski “Księga dochodów beneficjów diecezji krakowskiej z roku 1569.

Mało osób sobie zdaje, że rotmistrz Witold Pilecki wywodzi się z herbu. Leliwa. zdjęcie: www.wykop.pl
Obecny Herb Tarnobrzega, wywodzi się z herbu rodziny Leliwa. Źródło; www.wikiwand.com
Swoje powiązania z ziemią niżańską ma także rodzina szlachecka Topór. Zdjęcie: www.flaggenlexikon.de
Jest to jedna z odmian herbu szlacheckiej rodziny Leliwa. Zdjęcie pochodzi ze strony: www.władcy.myślenice.net.pl

Ciekawostki

  • Nazwa radia Leliwa pochodzi od rodziny szlacheckiej o tej samej nazwie.

  • Rodzina szlachecka Pileckich, która miała w posiadaniu królewszczyzny niżańskie w wieku XIV, to z niej wywodził się rotmistrz. Witold Pilecki z herbu Leliwa.

  • Herb Tarnobrzega nawołuje do herbu rodziny. Leliwa.

  • Wolina jest najmłodszą miejscowością w tej części powiatu niżańskiego.

  • Nazwa ‘Powiat Niżański” pochodzi od staropolskiej nazwy wsi Niźko (Nisko).

  • Na herbie ziemi sandomierskiej jest wzorowana flaga Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.

Źródło artykułu:

“Fragm. Książki: Ziemia Niżańska, Królewszczyzny, dobra kameralne, powiat”, autorstwa Janusza Ogińskiego, wydanie sztafeta 2018”

Jacek Furman

Dodaj komentarz