Traktat przywracający Polskę po 123 latach zaborów

0
271

O jakim traktacie jest tu mowa

Mowa tutaj oczywiście o Traktacie Wersalskim, który zwieńczył, trwającą od 28 czerwca 1914 roku I wojnę światową, został podpisany przez Cesarstwo Niemieckie, państwa Ententy (W imieniu powstałego państwa polskiego traktat podpisali Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski premier Polski), państwa sprzymierzone i stowarzyszone. Dokument ratyfikujące traktat zostały złożone 10 stycznia 1920 roku. Traktat ustalił wiele granic państwowych (W tym ówczesną granicę polsko-niemiecką i granicę z Wolnym Miastem Gdańsk) oraz wprowadził na ówczesne czasy zupełnie nowy ład polityczny w Europie (Narodziny Faszyzmu we Włoszech, umocnienie komunizmu w Rosji Radzieckiej, dojście Adolfa Hitlera do władzy w Niemczech).

W imieniu Polski traktat podpisali Roman Dmowski i Ignacy Paderewski (fot.historykon.pl)
Wersja angielska Traktatu Wersalskiego (Fot.wikipedia)
Wielka czwórka: Premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George, Premier Włoch Vittorio Orlando, Prezydent USA Thomas Wilson i premier Francji Georges Clemencau (Fot,wikipedia)

Kiedy doszło do zawarcia traktatu

Traktat z Wersalu został zawarty podczas trwającej od 18 stycznia 1919 roku do 20 stycznia 1920 roku konferencji pokojowej w Paryżu. Brało udział w niej 27 państw (W tym USA, Francja, Wielka Brytania). Polskę reprezentowali premier Ignacy Jan Paderewski i Roman Dmowski działacz narodowy. Pokonane Państwa Centralne (Niemcy, Turcja, Austro-Węgry, Bułgaria) nie zostały dopuszczone do konferencji, a jedynie im przedstawiono traktaty do podpisania. Rosja Radziecka również nie otrzymała zaproszenia, gdyż państwa sprzymierzone nie uznawały komunistycznych rządów (od 1917 roku w Rosji, na skutek rewolucji, do władzy doszli komuniści z Włodzimierzem Leninem na czele), który 3 marca 1918 roku podpisali pokój z państwami centralnymi, co było złamaniem sojuszniczych porozumień w ramach państw zwycięskich. W konsekwencji tego Rosja Radziecka nie została uznana za państwo zwycięskie i sojuszniczego. Do konferencji pokojowej nie zostali również zaproszeni przedstawiciele Białej Rosji. W konsekwencji tych działań Rosja nie była reprezentowana na konferencji pokojowej i nie była żadną stroną traktatów pokojowych (Rosjanie ostatecznie wycofali się z I wojny światowej w 1917 roku). Po zawarciu oficjalnego traktatu nastąpiło kolejne porozumienia z państwami centralnymi:

10 września 1919- podpisanie traktatu pokojowego z Austrią

27 listopada 1919- traktat pokojowy z Bułgarią

4 czerwca 1920-traktat pokojowy z Węgrami

10 sierpnia 1920-został podpisany traktat pokojowy z Turcją

Językami obowiązującymi w tekście traktatu będą Francuski i Angielski. W części pierwszej postanowień wersalskich (artykuły 1-26), dotyczą powstania Ligi Narodów, poprzednika Organizacji Narodów Zjednoczonych ONZ oraz powołania towarzyszącą z nią Międzynarodową Organizację Pracy. Pozostała część traktatu dotyczyła dalszych losów przegranych Niemiec.

Powstały na mocy traktatu z dnia 28 czerwca 1919 roku, system wersalski, nierzadko określany jest również jako ład wersalski w Europie, przetrwał on do listopada 1939, kiedy to z Ligi Narodów, został wyrzucony Związek Radziecki (Fot.encyklopediainteria)

Niemieckie straty terytorialne

  • Francja odzyskała, utracone w 1871 roku (1871-Wojna Francusko-Pruska) Alzację i północno-wschodnią Lotaryngię. Zagłębie Saary miało pozostać przez 15 lat pod międzynarodowym zarządem, po czym plebiscyt miał zadecydować o jego przynależności do Niemiec lub Francji.

  • Odrodzone państwo polskie odzyskało znaczną część zabranych przez Prusy przez I i II rozbiór Polski: Większą część Wielkopolski (Ostatecznie Wielkopolska znalazła się w granicach Polskich po zwycięskim powstaniu wielkopolskim) i znaczną część Pomorza Gdańskiego (Bez Gdańska), z niewielkim, ale jednak z dostępem do Morza Bałtyckiego (144 km), ponadto po plebiscycie przeprowadzonym na Górnym Śląsku w 1921 roku i po III Powstaniu Śląskim część górnośląskiego obszaru przemysłowego z Katowicami i Hutą Królewską (Chorzów)

  • Belgia uzyskała dwa powiaty pograniczne (Zatwierdził to plebiscyt z 1920 roku): Eupen i Malmedy, jest to obszar zamieszkały przez większą część ludności Walońskiej.

  • Dania po przeprowadzonym plebiscycie z 1920 roku otrzymała obszar północnego Szlezwiku, o przeważającej tam ludności duńskiej.

  • Gdańsk razem z przyległymi mu gminami oraz miastami (Oliwa, Sopot) stał się obszarem Wolnego Miasta o charakterze państwa oddzielnego, ale z włączeniem do polskiego obszaru celnego i zapewnień szerokich uprawnień w porcie gdańskim.

  • Państwo Czechosłowackie uzyskało mały skrawek górnego śląska (Kraik hulczyński), na południe od Raciborza, o złożonej ludności między innymi. Morawców mówiącym narzeczem języka czeskiego (Mimo to byli oni w większości bez czeskiej świadomości narodowej)

  • Obszar obecnego portu w Kłajpedzie (do 1923 jako Memel) o mieszanej ludności niemiecko-litewskiej, został oddany pod bezpośredni zarząd mocarstw, w praktyce tym obszarem zarządzali Francuzi.

  • Niewielkie państewko Luksemburg położone między Niemcami, a Francją, które do czasu zakończenia I wojny światowej było w składzie obszaru celnego Niemiec, został wydzielony z niemieckiego obszaru celnego

  • Na terenach zamieszkałych przez wiele narodów miały odbyć się plebiscyty, które podejmowały decyzję o podziale: Górnego Śląska, Warmii i Mazur, Niemieckiego pogranicza z Danią (Szlezwik).

    Najbardziej poszkodowanym państwem po postanowieniach wersalskich byli Niemcy, to ich głównie dotyczyły postanowienia traktatu, na mocy porozumienia z Wersalu utracili na wschodzie na rzecz odrodzonego państwa Polskiego, pomorze, Wielkopolska z Poznaniem oraz Górny Śląsk z Katowicami (fot.pl.wikipedia)

    Demilitaryzacja Niemieckiej Krainy o podłożu historycznym (Nadrenia) 

    Polegała ona na tym, że na lewym brzegu rzeki Ren i ponad 50 kilometrowym pasie wzdłuż prawego brzegu rzeki zakazano Niemcom posiadania swoich wojsk (Mowa o tym jest w 43. Artykule traktatu). A w piątej części postanowień wersalskich nakazano zmniejszenie armii niemieckiej do 100 tysięcy żołnierzy (Reichswehra). Obowiązywał zakaz wyposażania armii w nowe czołgi i samoloty. Reichsmarine (Niemiecka Marynarka Wojenna) z większych okrętów wojennych mogła posiadać jedynie: 

    • 6 pancerników 

    • 6 lekkich krążowników 

    • 12 niszczycieli 

    • 12 torpedowców 

    Nie wolno było zatem posiadać marynarce okrętów podwodnych, zwanych jako U-boot oraz lotnictwa morskiego. Liczebność ludzkiego personelu miała zostać zredukowana do 15 tysięcy. Ludzi. W traktacie zapisano również, że wymiana starych okrętów na nowe może nastąpić dopiero po 15-20 latach od ich zwodowania oraz ustanowiono limity wyporności, w przypadku pancerników wynosiło około 10 000 t, krążowników 6000 t. Pozostawiono jednocześnie w rękach Niemców jedynie przestarzałe pancerniki, takie jak Schlezwik-Holstein, Deutschland, Braunschweig) oraz krążowniki. 

    Niemieckie fortyfikacje na zachodniej granicy z Francją musiały zostać zniszczone, a na pozostałych zakazano wznoszenia nowych (Wspomina o tym artykuł. 180)

    Zdemilitaryzowana Nadrenia w 1923 roku (Fot.wikipedia)
    Historyczny słupek graniczny między Polską, a Wolnym Miastem Gdańsk, ustanowiona na mocy postanowień z Wersalu (Fot.wikipedia)

    Pierwsze reparacje wojenne, czyli ciężar ekonomiczny nałożony na Niemcy 

    Na konferencji Paryskiej zapadła jedynie decyzja, że po raz pierwszy w historii, odszkodowania wojenne zostaną wypłacone jako rekompensata za faktycznie poniesione straty w wyniku działań wojennych na terenie danego państwa. Oszacowano także ich wartości oraz samą możliwość zdolności płatniczych Republiki Weimarskiej pozostawiono komisji do spraw odszkodowań wojennych, która swoją pracę zakończyła w maju 1921 roku ustalając ich wysokość na 132 mld marek niemieckich w złocie (co odpowiadało 33 mld dolarów i nieco ponad 3% PKB Niemiec), płatnych na okres 50 lat (dopiero w 2010 roku udało się Niemcom spłacić ostatnie odszkodowania za I wojnę światową). Była to suma bardzo wysoka, głównie dzięki staraniom Francji, która widziała w tych sankcjach środek do hamowania wzrostu potęgi gospodarczej Niemiec, która przez całe dwudziestolecie międzywojenne obawiała się rewanżu ze strony niemieckiej. Mimo początkowej determinacji francuzów by je wyegzekwować (1923-Okupacja francuska Zagłębia Ruhry). Na redukcję odszkodowań zależało głównie Amerykanom, którzy w przeciwieństwie do Francji, główny środek utrzymania pokoju w Europie widziały w silnych gospodarczo Niemczech (Mówi o tym plan Dawesa i Younga- o redukcji niemieckiego zadłużenia). 

    Polityczne zobowiązania 

    Niemcy uznały niepodległość Polski i Czechosłowacji oraz zobowiązały się do uszanowania suwerenności Austrii i wyrzekły się planom podboju tego kraju. 

    Sankcje  

    Zwycięskie państwa Ententy postawiły w stan oskarżenia Cesarza Wilhelma II za “najwyższą obrazę moralności międzynarodowej i świętej powagi traktatów” (Art. 227 traktatu). Został ustanowiony komitet dla spraw Odpowiedzialności oraz specjalny trybunał dla byłego już Cesarza Niemiec, składających się z pięciu sędziów z USA, Francji, Włoch i Japonii. 16 stycznia Prezydent Republiki Francuskiej zwrócił się do Holenderskiego rządu z żądaniem ekstradycji Wilhelma II. Do ekstradycji jednak nie doszło, 23 stycznia Holendrzy odmówili na francuskie żądania, tłumacząc się postanowieniami holenderskiej konstytucji (Która w drugim artykule stanowi, iż ekstradycja może nastąpić tylko na mocy umowy międzynarodowej). Niemcy zostały zobowiązane do przekazania na wniosek państw zwycięskich 895 osób podejrzanych o zbrodnie wojenne “sprzeczne z prawami i zwyczajami wojennymi” (Regulowaną głównie przez IV konwekcję Haską z 1907 roku o prawach i zwyczajach wojny lądowej, co w traktacie wersalskim nie jest wspomniane). Oskarżeni o zbrodnie wojenne przeciwko obywatelom danego państwa mieli być sądzeni przed trybunałem tego państwa, gdzie została dokonana zbrodnia (art. 228 i 229). Do ekstradycji nie doszło, tylko niższych rangą 45 oskarżonych odpowiadało przed Sądem Rzeszy w Lipsku (Skazujące wyroki były dla nich dość łagodne). 

    Gwarancje 

    Tytułem przestrzegania postanowień traktatu przez Niemcy, zachodnie mocarstwa postanowiły podjąć decyzję o okupacji zachodnich obszarów Niemiec (Z kilkoma przyczółkami na wschodzie) na okres od 5 do 15 lat na trzy strefy okupacyjne. 

    Dalsze następstwa i ocena traktatu 

    Postanowienia traktatu z 28 czerwca 1919 roku jeszcze przed jego podpisaniem były przez stronę niemiecką kwestionowane jako krzywdzące i niewykonalne dla Niemiec. Wobec postanowień traktatu dotyczących wysokiej skali odszkodowań wojennych nałożonych na Niemcy (Których spłacenie ich powinno się zakończyć w 1983 roku, ale faktyczne spłacanie trwało do roku 2010) protest złożył prof. John Maynard Keynes, ekspert brytyjskiej delegacji. W książce The Economic  Consequences of the Peace  opublikowanej zaledwie kilka miesięcy po podpisaniu traktatu wersalskiego dowodził, że Niemcy nie będą w stanie spłacić olbrzymich odszkodowań, zaś sam traktat może w konsekwencji w niedalekiej przyszłości w niemieckim narodzie, może się obudzić poczucie krzywdy i chęć rewanżu. Po przedstawieniu w Niemczech postanowień traktatu do dymisji podał się rząd kanclerza Philippa Scheidemanna (SPD), który odmówił podpisania traktatu (przewidywał on wstępne bezwarunkowe przekazanie Górnego Śląska Polsce). 

    Do rozpadu systemu wersalskiego był w dużej mierze wynikiem wycofania USA z Ligi Narodów (Po wykluczeniu przez prezydenta Thomasa Wilsona z delegacji kongresowej republikanów i bezkompromisowego forsowania przez prezydenta ratyfikacji traktatu w Kongresie) i wykluczenia z systemu wersalskiego Niemiec i Związku Radzieckiego. Państwa te postanowiły podpisać w 1922 roku układ w Rapallo, aby przełamać postanowienia wersalskie i do 13 stycznia 1933 roku, kiedy to w Niemczech władze objął Adolf Hitler prowadziły ścisłą współpracę wojskową i polityczną, niezależną od różnicy systemów społeczno-politycznych. Współpraca ta obejmowała omijanie klauzul układu wersalskiego przez Niemcy poprzez produkcję i testów poligonowych na terenie Związku Radzieckiego broni zakazanych w artykułach traktatu (Nowe modele samolotów, czołgów, gazy bojowe) z udziałem samych żołnierzy niemieckich. Był to jeden z czynników, które umożliwiało szybkie rozwinięcie potencjału niemieckiego przemysłu zbrojeniowego i rozwoju Wehrmachtu (Sił lądowych) do dojściu Hitlera do władzy i tym samym oficjalnym odrzuceniu przez Niemcy postanowień traktatowych w zakresie rozwoju zbrojeń (Zresztą omijanych nieoficjalnie). Sprzeciw wobec traktatu spowodował u Niemców jedno ze źródeł popularności Hitlera i Partii NSDAP, które w efekcie doprowadziła w drodze wyborów demokratycznych do objęcia władzy przez Adolfa Hitlera. Wszystkie pozostałe partie (Od DNVP i NSDAP poprzez SPD do KPD) opowiadały za rewizją traktatu, w szczególności postanowień dotyczących granicy polsko-niemieckiej, żądając przywrócenia granicy Cesarstwa Niemieckiego z 1914 roku- do ponownego przyłączenia do Niemiec, należących zgodnie z postanowieniami traktatu do Rzeczypospolitej Pomorza Gdańskiego, Górnego Śląska i Wielkopolski z Poznaniem. 

    W czasie trwanie Republiki Weimarskiej Gustav Stresemann poprzez zbliżenie z państwami ententy sfinalizowane w traktacie lokareńskim próbował uzyskać zgodę na rewizję granic wschodnich Niemiec ustalonej w czasie trwania konferencji Paryskiej i skróceniu pobytu wojsk okupacyjnych ententy w Nadrenii. III Rzesza Niemiecka, niemal od początku swojego istnienia odrzuciła ograniczenia traktatu w zakresie liczebności Reichwehry i zakazu obowiązkowej powszechnej służby wojskowej w 1935 roku, powołując na miejsce Reichwehry Wehrmacht, rok później do Nadrenii wkracza armia niemiecka, łamiąc przy tym postanowienia co do demilitaryzacji, postanowienia co do południowej granicy Niemiec z Austrią, doprowadzając do kolejnego już złamanego zakazu o uszanowaniu suwerenności Austrii (12 marca 1938 r-przyłączenie Austrii do Niemiec). Układ Monachijski z września 1938 roku za oficjalną zgodą czterech mocarstw (Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Włochy) dokonał drobnej korekty na granicy Niemiecko-Czechosłowackiej, przy czym sama Czechosłowacja otrzymała czterostronne gwarancje dla nowych granic Czechosłowacji i jej niepodległości. 

    15 marca 1939 roku III Rzesza utworzyła na terenie Czech Protektorat Czech i Moraw, otrzymała zgodę na secesję Słowacji i utworzeniu tam państwa i aneksję Ukrainy Karpackiej przez Węgry unieważniła jednostronnie układ monachijski. Równolegle nastąpiła aneksja Kłajpedy przez Niemcy. 

    Próba ponownej rewizji postanowień traktatu wersalskiego w stosunku do Wolnego Miasta Gdańsk i postanowień w sprawie granicy polsko-niemieckiej zakończyła się 1 września 1939 roku niemieckim atakiem na Polskę i tym samym rozpoczęła się II wojna światowa. 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom. 

    listopad 1939 r-ostateczny upadek systemu wersalskiego w Europie 

    Wczesnym rankiem 17 września 1939 Związek Radziecki dokonał agresji na wschodnie obszary Polski, w wyniku postanowienia paktu Ribbentrop-Mołotow z dnia 23 sierpnia 1939 roku. 28 września 1939 roku III Rzesza podpisuje układ o przyjaźni ze Związkiem Radzieckim, dzieląc ostatecznie Polskę linią demarkacyjną wbrew prawu międzynarodowemu. Dwa miesiące później Sowieci dokonują ataku na Finlandię, czemu skutkiem było wykluczenie ZSRR z Ligi Narodów, co było istotne dla Ligi Narodów jako organizacji o charakterze międzynarodowym. Było to przy okazji ostatecznym końcem systemu porozumień międzynarodowych ustalonych 28 czerwca 1919 roku traktatem wersalskim inaczej określając jako ład wersalski.

    Traktat Wersalski miał ostatecznie zakończyć kres wielkich wojen, a stał się jedną z przyczyn objęcia 13 stycznia 1933 roku władzy w Niemczech przez Adolfa Hitlera, który doprowadzi w 1939 roku do końca ładu wersalskiego w Europie (Fot.Ciekawostki Historyczne).
    Zamek w Paryskim Wersalu- miejsce podpisania Traktatu Wersalskiego (Fot.eszkoła)

     

     

Artykuł napisał Jacek Furman

 

Dodaj komentarz