To już 154-ta rocznica urodzin, wybitnego polityka i działacza narodowego – Romana Dmowskiego

0
261
Roman Dmowski

W czwartek 9 sierpnia 2018 roku, mija kolejna, już 154-ta rocznica urodzin, wybitnego polityka i działacza narodowego końca XIX i pierwszej połowy XX wieku Romana Dmowskiego. Przy tej okazji warto przybliżyć sylwetkę tego wielkiego Polaka.

            Korzenie rodziny Dmowskich sięgają podlaskiej szlachty herbu Pobóg, ze wsi Dmochów w powiecie sokołowskim. Dziadek Romana, Kazimierz Wybranowski brał udział w powstaniu kościuszkowskim. W wyniku przemarszu wojsk napoelońskich stracił majątek i przeprowadził się na Mazowsze. Kazimierz ożenił się z Marianna i mieli razem siedmioro dzieci. W 1814 roku urodził się Walenty, przyszły ojciec Romana. Walenty Dmowski utrzymywał się z pracy brukarza, z czego jego syn Roman był bardzo dumny, pokazując nieraz w swoim towarzystwie dzieła ojca. W 1856 roku Walenty ożenił się z Józefą Lenarską. Dmowscy mieli siedmioro dzieci, czterech synów i trzy córki, dwoje z nich (syn i córka), nieznane z imienia zmarły bardzo wcześnie. W 1886 roku w wieku 16 lat zmarła córka Maria, a w 1898 Jadwiga, mając 29 lat. Najstarszy brat Julian był urzędnikiem biurowym, a Wacław był maszynistą.

            Roman Dmowski urodził się 9 sierpnia 1864 roku we wsi Kamionka (obecna dzielnica Warszawy). W piątej klasie gimnazjum, założył wraz z Władysławem Korotyńskim, tajne kółko samokształceniowe „Strażnica”. W 1886 roku ukończył III gimnazjum w Warszawie i wstąpił na wydział fizyczno-matematyczny do sekcji nauk przyrodniczych Uniwersytetu Warszawskiego. W 1887 roku Dmowski przystąpił do tajnego związku młodzieży polskiej ZET i wkrótce stanął na czele jego struktur w Warszawie. W 1889 roku wstąpił do Ligii Polskiej. Dwa lata później ukończył studia i zajął sie działalnością polityczną. Stanął na czele Ligii Polskiej i przekształcił ją w Ligę Narodową, usprawniając jej działalność. W 1891 roku wraz z innymi działaczami Ligii Narodowej, zorganizował pierwszą tak liczną manifestację patriotyczną od 1864 roku, z okazji setnej rocznicy uchwalenia Konstytucji 3-go Maja. Wyjechał na krótko na zachód a podczas próby powrotu do kraju został aresztowany na granicy i trafił na pięć miesięcy do Cytadeli. Po wyjściu na wolność nadal udzielał się politycznie i społecznie w konspiracji, za co został skazany na zesłanie do Łotweskiej Mitawy, skąd w roku 1895 uciekł do Galicji i osiadł we Lwowie, gdzie współtworzył Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne. Pisał także do dwutygodnika „Przegląd Wszechpolski”. Dużo podróżował i organizował działalność narodową we wszystkich trzech zaborach. Na zjeździe Ligii Narodowej w Budapeszcie w 1896 roku, wszedł w skład jej nowego kierownictwa razem z Janem Ludwikiem Popławskim, Zygmuntem Balickim, Teofilem Waligórskim i Karolem Raczkowskim. Opowiadał się zdecydowanie przeciwko socjalizmowi, nazywając go „syflizmem politycznym”, który prowadzi do antagonizowania Polaków różnych stanów i majętności. W 1903 roku wydał „Myśli nowoczesnego Polaka”, manifest ideowy obozu narodowo-demokratycznego, uznawany przez wielu za lekturę obowiązkową. Po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej, wyjechał w maju 1904 roku do Tokyo, aby przekonać elity japońskie o tym, że powstanie zbrojne w Królestwie Polskim, nie przyniesie im żadnych korzyści a Polsce może jedynie zaszkodzić. Spotkał sie tam nawet z Józefem Piłsudzkim, który przyjechał aby namówić Japończyków, do udzielenia pomocy uczestnikom potencjalnego zrywu. Rozmawiali ze sobą całą noc próbując przekonać się nawzajem do swoich racji, jednak obaj zostali przy swoich przekonaniach, rywalizowali ze sobą zresztą przez całe życie i polityczną aktywność. Jesienią 1905 roku Dmowski przeniósł się do Warszawy, gdzie od grudnia 1905 do lutego 1907 roku kierował redakcją „Gazety Polskiej”. W lutym 1907 roku został wybrany posłem do Dumy, w której został przewodniczącym koła polskiego. W 1908 roku wydał kolejną ważną książkę „Niemcy, Rosja i kwestia polska”, w której opisywał położenie narodu polskiego w ówczesnej sytuacji geopolitycznej. Dowodził w niej, że Polska może odzyskać niepodległość, tylko w oparciu o Rosję, dla której byliśmy problemem lokalnym, podczas gdy dla Niemiec, utrzymanie ziem Wielkopolski i Śląska było niezbędne dla bycia mocarstwem europejskim. Ponadto Rosjanie mogą polakom zagrozić fizycznie, ale Niemcy maja o wiele więcej atutów, które mogą wykorzystać do wynaradawiania i germanizacji Polaków. Jego ugodowa postawa względem Rosji, doprowadziła do rozłamów w Stronnictwie Narodowo-Demokratycznym, a wysiłki zmierzające do pojednania z zaborcą spełzły na niczym.

             Po wybuchu I wojny światowej utworzył w Warszawie Komitet Narodowy Polski, który deklarował się jako prorosyjski. Wyjechał do Petersburga, a po zajęciu przez Niemcy ziem Królestwa Polskiego , udał się na zachód. Odwiedzał stolice zachodnich państw Ententy i przekonywał tamtejsze elity do sprawy niepodległości Polski. 15 sierpnia 1917 roku stanął na czele utworzonego w Lozannie Komitetu Narodowego Polskiego, który został uznany przez rządy państw zachodnich za oficjalnego reprezentanta Polski. Był inicjatorem powołania u boku Francji, tzw. Błękitnej Armii, dowodzonej przez generała Hallera, a która stała sie zalążkiem wojska niepodległego państwa. Po zakończeniu wojny, Roman Dmowski  reprezentował wspólnie z Ignacym Paderewskim, Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu. Jego wcześniejsze starania sprawiły, że Polska brała w niej udział jako państwo zwycięskie. W dniu 29 stycznia wygłosił pięciogodzinne przemówienie dotyczące sprawy niepodległości Polski oraz jej kształtu. Przemawiał w języku polskim, francuskim i angielskim, gdyż nie ufał obecnemu na sali tłumaczowi. Wspólne działania Dmowskiego i Paderewskiego doprowadziły do podpisania 28 czerwca 1919 roku, przez obu mężów stanu, traktatu pokojowego. Uznawał on niepodległość Polski w korzystnych granicach zachodnich. Traktat wersalski  przyznawał Polakom Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie, a także zlecał przeprowadzenie referendum na Warmii, Mazurach i Górnym Śląsku, Gdańsk otrzymał status wolnego miasta. Po konferencji pokojowej, leczył się w Algierze z ostrego zapalenia płuc. W został wybrany posłem na sejm RP w latach 1919-1022.

            Do kraju wrócił w maju 1920 roku i 1 lipca został członkiem Rady Obrony Państwa. W 1921 roku przeniósł się do Chludowa pod Poznaniem, gdzie kupił niewielki majątek. Pod koniec 1923 roku był przez krótki czas ministrem spraw zagranicznych. Po przewrocie majowym, w grudniu 1926 utworzył Obóz Wielkiej Polski, który szybko stał się organizacją masową, skupiającą na początku lat trzydziestych, ponad 100 tysięcy osób, a w 1928 roku Stronnictwo Narodowe. W roku 1927 wydał „Kościół, naród, państwo”, książkę, w której opisywał jak ważną rolę w świadomości Polaków zajmuje religia katolicka. Uważał, że Polskości od wiary katolickiej oddzielić nie można, gdyż jest ona mocno zakorzeniona w naszym narodzie. W 1933 roku władze sanacyjne zdelegalizowały OWP. Dmowski rok później sprzedał swój majątek w Chludowie i przeniósł się do Warszawy. Na początku lat trzydziestych wydał dwie powieści: „W połowie drogi” i „Dziedzictwo”, pod pseudonimem Kazimierz Wybranowski. W 1937 roku przeszedł udar mózgu i zamieszkał w majątku Mieczysława Niklewicza, we wsi Drozdowo. Zmarł na zapalenie płuc 2 stycznia 1939 roku o godzinie 1:05. Został pochowany na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie, a jego pogrzeb zgromadził ponad 100 tysięcy osób, stając sie jedna z największych manifestacji narodowych.

            Poglądy Romana Dmowskiego, są nadal żywe, a wiele z jego idei jest wciąż aktualne. Odrzucał etykę w stosunkach międzynarodowych i twierdził, że w polityce tej, nie liczy się słuszność lub brak słuszności, tylko siła lub jej brak, a w swojej działalności skupiał się na budowie polskiej siły i osłabianiu narodów, konkurujących z narodem polskim. Powoduje to, że był i nadal jest nazywany (głównie przez osoby o lewicowych przekonaniach) na  przemian: faszystą, rasistą, antysemitą a nawet nazistą. Stawianie takiej tezy świadczy jedynie o braku wiedzy o ideach Romana Dmowskiego, a także o sytuacji politycznej, społecznej i ekonomicznej Polaków w czasach, w których przyszło mu żyć i prowadzić swoją działalność. Ustrojem, o który Dmowski zabiegał, była demokracja narodowa, czyli taka, która służy realizacji interesów całego narodu. Krytykował ustrój faszystowski twierdząc, że prowadzi on do zbyt rozbudowanego aparatu państwowego, który może ograniczać możliwości rozwoju narodu, choć przyznał, że krótkie rządy bez parlamentu pozwoliłyby na sprawne i szybkie uregulowanie najważniejszych dla państwa problemów. We wstępie do swojego najważniejszego dzieła pt. „Myśli nowoczesnego Polaka” opisał, co oznacza bycie Polakiem. Wymienia w nim szereg cech i powinności, które świadczą o przynależności do narodu polskiego. Dotyczą one przede wszystkim sfery umysłowej i duchowej i nie ma w nim mowy o pochodzeniu etnicznym, co wyklucza rasizm. Także „antysemityzm” Dmowskiego nie miał charakteru rasowego, tylko ekonomiczny i społeczny. Żydzi w okresie zaborów i w międzywojniu całkowicie zdominowali handel i rzemiosło, godząc w interesy polskiego mieszczaństwa w oparciu, o który Dmowski chciał budować polską siłę. Przeciwnicy Dmowskiego zarzucają mu także zbyt ugodową politykę wobec Rosji, a nawet prorosyjskość. Rzeczywiście krytykował narodowe powstania twierdząc, że nie przynoszą one żadnych korzyści, a jedynie straty. Wynikało to z chęci realizacji polskich interesów narodowych, które widział u boku Rosji. Pogardzał patriotami, którzy bardziej nienawidzili Rosji, niż kochali Polskę. Pisał, że Polska może odzyskać całkowitą niepodległość, jedynie po zjednoczeniu polskich ziem, wszystkich trzech zaborów. Państwo Habsburgów było na to za słabe, a Niemcy według Dmowskiego stanowiły większe zagrożenie niż Rosjanie. Postawa ta doprowadziła także, że po zmianie sytuacji na froncie wschodnim w 1915 roku, mógł udać sie na zachód i zabiegać o sprawę polską, wśród elit rządzących w państwach Ententy. Dzięki temu reprezentował Polskę, jako kraj należący do zwycięskiej koalicji.

            Roman Dmowski to wybitna postać w historii Polski. Jest on nie tylko jednym z ojców naszej niepodległości, ale też stworzył nową szkołę myśli politycznej, opartej na rzeczowej analizie i skutecznym budowaniu polskiej siły, zamiast na chciejstwie i romantycznej naiwności. Myśl Romana Dmowskiego nadal jest w wielu przypadkach aktualna, choć dopiero odradza się, po kilkudziesięciu latach przemilczania i zakłamania.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ