Stalowa Wola miasto polskiego modernizmu (I)

0
452

Dzień 12 października jest dla mieszkańców tego młodego miasta powstałego od zera dniem szczególnym, bo w tym dniu powstało osiedle przyfabryczne Stalowa Wola

Historia Pława obecnej dzielnicy Stalowej Woli

W czasie panowania pierwszych Piastów od dziennej jazdy konnej do Sandomierza na lewym brzegu Sanu i Puszczy Sandomierskiej od strony zachodniej leżała osada leśna-Pławo. Wprawdzie tam były ziemie liche i piaszczyste, jednak miejscowi osadnicy z zapałem karczowali okoliczne lasy i budowali swoje domostwa. Budulca zapewniła okoliczna Puszcza Sandomierska. Oprócz uprawiania rolnictwa Pławscy osadnicy trudnili się w hodowli nierogacizny i bydła w lasach lub na nadsańskich łąkach. Zajmowali się także polowaniem na zwierzynę drobną.Zakładali leśne barcie i łowili ryby w sanie. Łączność ze światem mieszkańcom osady zapewniła przez błękitną rzekę San. Dzięki tej przeprawie mogli oni zobaczyć dobrze znany bród liczne znane karawany zmierzające w kierunku Sandomierza lub z Sandomierza, czerpiąc w zamian korzyści w postaci tam zawartych towarów lub opowieści ciekawych. Za czasów panowania dynastii Jagiellonów osada Pławo stała się wsią królewską w I połowie XV wieku, zyskawszy przywilej lokalizacyjny na prawie niemieckim (Prawo Magdeburskie, miasta powstałe na takim prawie np.: Rzeszów). Przez kilka wieków ziemie Pławskie posiadały wiele dóbr królewskich, były początkowo one administrowane przez Starostę Sandomierskiego, a następnie przez zarząd dóbr w Nisku. Mieszkańcy Pława w wiekach minionych przeżyli najazd tatarów w XIII wieku, okres potopu szwedzkiego lata 1655-1656, liczne przemarsze wojsk biorących udział w wojnie północnej w latach 1700-1721 rok, a w 1772 roku w wyniku pierwszego rozbioru polski Pławo i jego okolice zostały włączone do Austrii, a w roku 1773 wieś stała się jedną z najbiedniejszych i zacofanych osad rolniczych na peryferiach galicyjskiego królestwa. Niemal zapomniani przez zaborczą władzę Austrii,zapewne rozpamiętywani w swoich drewnianych chałupach przekazywanych z pokolenia na pokolenie opowieści o okresie gospodarczej prosperity wsi powiązanej ze zwiększonym pobytem na Zachodniej Europie na zboże i leśne surowce typu drewno, potaż, węgiel drzewny, smołę w wieku XV i XVI. Do tego typu transportu często używano spławiane rzeki, a taką rzeką był bez wątpienia San. Być może piaszczysta skarpa na sanie w okolicach Pława pełniła funkcję bindugi (Jest to miejsce zbijania spławianego drewna w flisackie tratwy) lub skarpa służyła flisakom jako miejsce odpoczynku oraz rzecznej przystani dla flisaków oraz rzadko dla załadowanych towarów szkut i galarów zmierzającym widłami rzek Wisły i Sanu w kierunku gdańska. Przez wiek, Pławo posiadało zabudowę drewnianą, a służącym mieszkańcom za jej budulec służyło sosnowe drewno, uzyskiwane z okolicznych lasów Puszczy Sandomierskiej. Pławskie chaty były szeroko frontowe, były wznoszone na planie prostokąta, miały główną konstrukcję wieńcową inaczej zrębową o zwęgłowanych belkach w jaskółczy ogon z osiołkami małymi lub także bez nich. Często te chaty nie posiadały piwnic (Przy każdej chacie były usypane ziemianki), posadowione z reguły na podwalinie dębowej. Dopiero końcem wieku XIX wieku w Pławie zaczęto stosować cegłę jako podmurówkę. Z reguły Pławskie domy posiadały elewacje surowe, a nieliczne były oszalowane deskami sosnowymi pionowo ułożonych na styk lub poziomo na zakładkę.Niektóre chaty miały bielone wszystkie elewacje. Dominował tam dach typu dwuspadowy pokryty strzechą, ale zdarzały się tam także dachy czterospadowe, a dopiero później pojawiła się dachówka cementowa, pierwsze chaty z cementową dachówką w Pławie pojawiły się dopiero w okresie międzywojennym. Również w tym okresie chętnie dobudowywano przeszklony ganek. W roku 1887 powstał w Pławie pierwszy budynek murowany o charakterze użyteczności publicznej- szkoła, a drugim murowanym budynkiem była wzniesiona w roku 1907 ochronka z kaplicą (Ten budynek znajduje się przy ulicy. Poniatowskiego obok supermarketu Lidl). Jest to bardzo ciekawy architektonicznie obiekt. Jego charakterystyczna pięcioosiowa frontowa elewacja została oszkarpowa na i ozdobiona czerwoną cegłą jako detal architektoniczny. Środkową oś zacementowano ryzalitem pozornym w formie wieżyczki piętrowej, która podkreśla wejście główne do budynku, nad którym umieszczono pas nadwieszonych półkolistych arkadek oraz unoszącą się w glorii i dwa putta po bokach jej. Pod okapem znajduje się wykonany uskokowy gzyms wieńczący i gzyms płaski kordonowy, pomiędzy którymi wydzielono prostokątne i tynkowane cegłą płyciny. Analogiczny dekoracyjny motyw w formie niepełnej powtórzono w strefie podokiennej. Kolejnym w Pławie domem murowanym był powstały w około 1900 roku dom gminny, w którym tam w jednym ze ściętych narożników, umieszczono tam figurkę Matki Boskiej. Wybuch I wojny światowej zastał mieszkańców Pława przy pracach żniwnych. Ze wschodu nadchodzili Rosjanie i z natychmiastowym impetem sforsowali San wypierając Austriaków aż pod Dunajec. Rosjanie z Austriakami ponownie zawitali w okolice Rozwadowa i Pława w maju 1915 roku,czego powodem była ewakuacja mieszkańców wsi. Po miesięcznych utarczkach front znacznie przesunął się w kierunku Niska i mieszkańcy wrócili do swoich zagród.11 listopada 1918 roku, czyli dzień zakończenia I wojny światowej i odzyskania przez Polskę Niepodległości niewiele zmieniła, gdyż tam panowała tzw.Galicyjska bieda, a zmieniające się w tamtym okresie rządy nie kwapiły się z likwidacją tego problemu. Zapewne nikt nie miał koncepcji lub na nią pracował,aż tu nagle w roku 1936 została oficjalnie ogłoszona przez Sejm Rzeczypospolitej Polski budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego, a rok później budowy zakładów południowych i osiedla przyfabrycznego Stalowa Wola. Z tego powodu do Pława przybyli liczni inżynierowie (W tym Marceli Siedlanowski dyrektor Huty Baildon w Katowicach), aby wytyczyć teren pod budowę Stalowej Woli i Zakładów Południowych.

Budowa Stalowej Woli

Zanim jednak rozpoczęło się oficjalnie wytyczanie osiedla przyfabrycznego, opracowano zgodnie plany wytyczne z głównym inwestorem tj. Fundusz Kwaterunku Wojskowego,na którym czele stanął pułkownik Leopold Toruń, za projektowanie Stalowej Woli i tak jak innych osiedli COP-u odpowiadał zespół młodych architektów.Bezpośrednią podstawę do tych opracowań stanowiły “Wymagania techniczne Ministerstwa Spraw Wojskowych”, wymagania obrony przeciwlotniczej oraz przepisy prawa budowlanego. Zapewne istniały też przepisy określające programy i powierzchnie poszczególnych budynków, ale nigdy ich nie odnaleziono. Zachowało się osiem planów rozbudowy Stalowej Woli z okresu lat 1937-1939, ale niestety nie zachowały się żadne opisy tekstowe. Na ocalałych planach brakuje też informacji, przez jakie oraz przez kogo były te plany opracowane. Tylko na jednym z planów rozbudowy orientacyjno-kompozycyjnym w skali 1:5000 można wyraźnie odczytać nazwisko autora- inżyniera Bronisława Rudzińskiego i datę jego ukończenia, czyli 22 marca 1938 roku. Rudziński ukończył w roku 1932 Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej i przypuszczalnie można stwierdzić, że to on był jednym ze szefów zespołu projektantów odpowiedzialnego za przyfabryczne osiedle przy Zakładach Południowych (Od roku 1948 Huta Stalowa Wola). Specyfikacją osiedli COP było pierwsze, że one były lokalizowane w odległości od 1,5 do 2 kilometrów co zapewniało mieszkańcom tych osiedli stosowną osłonę ekologiczną oraz w przypadku wybuchu wojny zapewniało szybkie dotarcie załogi do miejsca pracy bez żadnych środków komunikacji. Wszystkie budynki musiały posiadać specjalnie wzmocnione stropy i dachy, co zapewniało bezpieczeństwo przed przebiciem poprzez zapalające bomby lotnicze. Po trzecie,w takich osiedlach zakazane było usuwanie drzewostanu, co zapewniało naturalną barierę przed wrogim wzrokiem lotników. A po czwarte, domy mieszkalne budowano według planów powtarzalnych i co jest ciekawe o różnym standardzie wyposażenia,zależnym od tego dla jakiej grupy te domy miały zostać przeznaczone. Po piąte,w projektowaniu osiedli COP starano się projektować jak najwięcej terenów wolnych, służących jako zieleńce- tak naprawdę te tereny wolne służyły do przewietrzenia osiedla na wypadek użycia przez potencjalnego wroga gazów bojowych. Wszystkie zachowane do dziś plany urbanistyczne zakładały budowę zespołu dużego mieszkalno-usługowego w części północnej przeznaczonej na budowę miasta, oddalonego od wznoszonych Zakładów Południowych i elektrownią szerokim pasem zieleni- Lasem naturalnym sosnowym. Za główny kierunek rozwoju miasta przyjęto drogę krajową kołową Jarosław-Sandomierz (Obecne ulice w Stalowej Woli to Energetyków, Stanisława Staszica i Al. Jana Pawła II) oraz zbudowaną w roku 1900 szlak kolejowy Rozwadów-Przeworsk. Początkowo Stalowa Wola miała liczyć 30 tysięcy mieszkańców, a przyszłości planowano docelowo osiągnąć 50 tysięcy mieszkańców. Koncepcję budowy osiedla przyfabrycznego Stalowa Wola została oparta na zespole kilku kolonii budynków mieszkalnych. Mieszkalne zespoły zgodnie z planem Rudzińskiego, zatwierdzonym oficjalnie w roku 1938. Pierwszy zespół zawierał budynki wielorodzinne przeznaczone dla robotników Zakładów Południowych w ramach kolonii robotniczej, zlokalizowanej po stronie zachodniej torów . Natomiast dwupiętrowe mieszkalne budynki zostały usytuowane prostopadle do głównych ciągów ulic. W bliskim sąsiedztwie kolonii robotniczej powstała kolonia Majsterska, położona najbliżej Zakładów Południowych, obecnie jest to zabudowa przy ulicy. Popiełuszki (za torami), Część ulicy Hutniczej i Ofiar Katynia. Po stronie wschodniej torów, między nimi, a drogą Nisko-Rozwadów wzniesiono w tym czasie zespół mieszkaniowo usługowy zwany kolonią urzędniczą. Jej plan był oparty na szachownicowym układzie ulic, obejmujące obecnie ulice: Józefa Skoczyńskiego, Wolności, Popiełuszki (od wschodniej strony torów), Stanisława Staszica oraz Adama Mickiewicza (od wschodniej strony torów). W centrum kolonii znajduje się plac o bardzo złych proporcjach (mowa jest tu o placu przy ulicy Wolności, przy którym mieści się budynek urzędu miasta, gdzie przed wojną znajdowało się tam kasyno i Prokuratura Rejonowa). Mieszkania w tej kolonii mieściły się w budynkach jedno-lub dwupiętrowych, ustawione w układzie linijkowym wzdłuż ulic według planu Rudzińskiego. Obok Kolonii urzędniczej trwała budowa kolonii nad sanem, nazywanej inaczej kolonią dyrektorską.Zaplanowano tam budowę domów jednorodzinnych z dużymi działkami ogrodowymi oraz kilka domów wielorodzinnych. Wyżej wspomniane budynki były przeznaczone dla dyrekcji zakładów, wyższej kadry specjalistów i techników. Charakterystyczne dla tych obiektów tej kolonii były garaże, połączone pergolą z domami lub wolnostojące. Kolonia ta obejmowała obecny ciąg ulic Adama Mickiewicza i Stefana Wyszyńskiego. Przy niemal kwadratowym placu, do którego zbiegały się ulice główne osiedla, zbudowano tam dom gościnny dyrekcji ZP (Obecnie tam znajduje się Hotel Hutnik). Do wybuchu II wojny światowej w Stalowej Woli powstały jeszcze dwa duże osiedla Towarzystwa Osiedli Robotniczych o zabudowie wielorodzinnej i jednorodzinnej w północno-zachodniej części osiedla (Obecne osiedle Fabryczne w Stalowej Woli). Stalowa Wola w 1 września 1939 roku liczyła 3900 mieszkańców i pod wieloma względami przypominała już miasto. Była zarządzana przez Administrację osiedla, zajmująca się niezbędnymi sprawami dla osiedla. 14 września do Stalowej Woli weszły pierwsze oddziały Wehrmachtu po południu zajmując miasto i Zakłady Południowe (Weszły one w skład grupy kapitałowej Hermann Goring Werke), natychmiast wprowadzili swoje porządki Stalowa Wola w czasie niemieckiej okupacji stała się gminą podporządkowaną powiatowi w Jarosławiu.Przez czas okupacji osiedlem początkowo kierował Polak, a następnie kierowali nim miejscowi Volksdeutsche, a następnie wyłącznie Niemcy. Po wyzwoleniu w dniu 1 sierpnia 1944 roku w Stalowej Woli została powołana Rada Miejska, lecz skutkiem sprzeciwu niżańskiego starosty Radę Miejską przemianowano na Radę Gminną. Gmina jako podział jednostki w Polsce powstał w wieku w XII-XIII w czasie kolonizacji opartej na prawie niemieckim (Magdeburskim). Na jej czele stał tak jak obecnie wójt jak i sołtys. W czasie rozbiorowym znaczenie gminy zmalało. Dopiero w roku 1933 organizacja gminy została zreformowana. W tym samym roku Nisko uzyskuje prawa miejskie i stało się miastem powiatowym,któremu od 1938 roku administracyjnie podlegała Stalowa Wola, będąca osiedlem przyfabrycznym podlegającym do gromady wsi Pławo.

Gdyby nie wybuch II wojny światowej, Stalowa Wola inaczej by wyglądała, jest to projekt dwóch polskich architektów- Bronisława Rudzińskiego i Stefanii Skibniewskiej
Stalowowolska kolonia robotnicza

J

Stalowowolskie zakłady południowe

Jacek Furman

Dodaj komentarz