Stalowa Wola miasto polskiego modernizmu (II)

0
539

Stalowa Wola staje się miastem.

W pierwszych latach powojennych polska została podzielona na 17 województw i 330 powiatów, podstawowym szczeblem znalazły się gminy i miasta. Stalowa Wola była jako gmina przyporządkowana do nowo powstałego województwa rzeszowskiego (Województwo rzeszowskie miało identyczny przebieg granicy jak obecnie województwo podkarpackie). Mimo to Gminna Rada Narodowa w Stalowej Woli usilnie się starała o uzyskanie praw miejskich dla osiedla. Dla władz komunistycznych, którzy propagowali rządy klasy robotniczej, znaczenie podkreślone jako nowoczesny ośrodek przemysłowy, stanowiło dla propagandy komunistycznej jako środek wymierny. 26 kwietnia 1945 roku ukazało się rozporządzenie Ministra Administracji Publicznej, której zaliczało Stalową Wolę w powiecie niżańskim do rzędu miast w Polsce. Rozporządzenie to ustalało przebieg granicy miasta i że ono wejdzie w dniu 1 kwietnia 1945 roku, kiedy to jeszcze trwała do 7/8 maja II wojna światowa w Europie.

Rozwój Stalowej Woli w czasie PRL.

Zasadniczą zmianę w ustroju gminy w Polsce wprowadziła podpisana przez Prezydenta RP Bolesława Bieruta ustawa z marca 1950 roku o funkcjonowaniu rad narodowych,które były wzorowane na wzór radziecki. Na mocy tej ustawy rady narodowe stały się bezpośrednio organami władzy państwowej na tych terenach i były jednym z podstawowych punktów przyszłej władzy samorządowej, ale oni byli podporządkowani partii PZPR. Do Stalowej Woli przybywało co raz więcej ludzi głównie ze wsi okolicznych, którzy znaleźli pracę w Hucie Stalowa Wola i zamierzali w ówczesnym czasie osiedlić się na stałe, a samo miasto funkcjonowało w wyznaczonym jeszcze za czasów przedwojennych obrębie. Rok 1951 w Stalowej Woli był przełomowy, bo wtedy rozpoczął się wielki ruch budowlany, w hucie powstawały co raz nowsze fabryki, a w samym mieście powstawały budynki mieszkalne i o przeznaczeniu użytku publicznego (Budynek dzisiejszego Miejskiego Domu Kultury powstał w tym okresie czasowym). Ówcześni komunistyczne władze zleciły plan opracowania ogólnego planu zagospodarowania przestrzennego warszawskiemu “Miastoprojektowi” w roku 1952. Według tego planu w ciągu dwudziestu lat zakładał znaczny wzrost mieszkańców miasta do 45 tysięcy, a stanu zatrudnienia HSW miał wynieść 16,3 tysiąca zatrudnionych. Oceniał także istniejący układ ulic jako niekorzystny i proponował eliminacji ruchu tranzytowego po za miasto- kierując go na skarpę Sanu (Ulica Poniatowskiego w Stalowej Woli). Przewidywał także lokalizacje budynków usługowych w samym śródmieściu w formie przyulicznych ciągów i placów, co znalazło swoje odbicie w umieszczeniu tego typów punktów zabudowy (Tak powstał sklep wzorcowy, kino“Ballada”, Biblioteka Miejska). Na obecnym przecięciu dwóch ulic Ks.Popiełuszki i Alejach Jana Pawła II, planowano tam wykreować plac, którym tam miało się znaleźć wiele budynków użyteczności publicznej takich jak sąd, prokuratura, siedziba władz miejskich i partii), zaplanowano również budowę nowego dworca kolejowego PKP, zamierzającego do likwidacji pierwszego dworca powstałego w czasie przedwojennym. Lecz na skutek masowego rozwoju Stalowej Woli zabrakło terenów na nowe inwestycje, Sięgnięto wówczas po tereny pobliskiego Pława i w lipcu 1953 roku do tej pory w ówczesnym czasie było wsią i od tamtej pory Pławo stało się osiedlem. Na skutek tego przyłączenia zaczęły powoli znikać charakterystyczne dla Pława drewniane chaty, a w ich miejsce pojawiły się maszyny budowlane, które zaczęły budowę przyszłych bloków mieszkalnych,ciekawostką jest, że Pławo w ramach przedwojennej rozbudowy Stalowej Woli miało być już wtedy przyłączone do osiedla. Mieszkańcy Pława niechętnie przenosili się do nowo powstałych bloków mieszkalnych. Rok 1953 był przełomowym rokiem dla Stalowej Woli, w lipcu 1953 roku została ona wyłączona z powiatu niżańskiego-stała się wydzielonym miastem obszarowo. Zakładano, że w roku 1955 miasto będzie liczyło 30 tysięcy mieszkańców. Nieco wcześniej, bo już w dniu 20 czerwca, ukazała się uchwała prezydium rządu narodowego w sprawie zagospodarowania. Nakazano w tej uchwale przekazanie budynków mieszkalnych, usługowych i innych budynków użyteczności publicznej, będącym dotychczas pod zarządem dyrekcji HSW, Prezydium Miejskiej rady Narodowej, przekazanie przez HSW tych planów nastąpiło we wrześniu, jego gospodarzem było utworzone w roku 1951 Miejski Zarząd Budynków Mieszkalnych. Wreszcie miejskie władze mogły teraz na dobre zająć się samodzielnym zarządzaniem. Mimo to w ciągu następnych latach to HSW determinowało rozwój miasta i wytyczała rytm życiowy jego mieszkańcom. W roku 1954 zostały zniesione gminy na ich miejsce wprowadzono gromady oraz osiedla. W tym czasie miasto rozwijało się na terenach między linią kolejową i Sanem, a szczególnie w kierunku północ-południe. Zabudowa tych terenów objętych tym planem odbywała się chaotycznie, bo ówczesna władza miejska nie posiadała racjonalnego harmonogramu zabudowy. W tej sytuacji głównym ciężarem urbanistycznego budowy ogólnej miasta przypadła powstałej w roku 1959 Miejskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Końcem lat 60-tych XX wieku ta spółdzielnia stała się głównym dostarczycielem i likwidatorem stałego głodu mieszkaniowego. Został on w części zaspokojony w ramach realizacji osiedla flisaków (Budowa trwała w latach 1966-1972). Nie bez znaczenia było budownictwo mieszkaniowe indywidualne, które zostało zlokalizowane na osiedlach Podlesie, Lasowiaków i Widok. Ludność Stalowej Woli z roku 1954 wynosiła 15,5 tysiąca, a w roku 1972 wzrosła do 32 tysięcy mieszkańców.

Rozwadów, Charzewice zostały włączone do Stalowej Woli

Opracowane przez WPU (Wojewódzką Pracownię Urbanistyczną) w Rzeszowie plany ogólne z lat 1961-1963, które przewidziały włączenie Rozwadowa i Charzewic oraz kilka miejscowości położonych po prawej stronie Sanu, po wybudowaniu na nim mostu. Chłonność takiego organizmu miejskiego została określona na 80 tysięcy mieszkańców.Planowano też połączenie w jeden miejski zespół Stalowej Woli i Niska, gdzie Nisko posiadało dogodne połączenie komunikacyjne i znaczne tereny rezerwowe na przyszłe budownictwo. Część wschodnią i zachodnią zaplanowano połączyć czterema przejściami dwupoziomymi nad torami kolejowymi. W części zachodniej został wytyczony obszar terenów składowo-przemysłowych (obecny teren ulic. Przemysłowej, Niezłomnych, Handlowej i częściowo 1 sierpnia). Przewidziano także miejsce pod przyszłą halę targową i powszechny dom towarowy, o kubaturze odpowiadającej odpowiednio 15 000 i 8000 m3 oraz także poszerzono teren podbudowę miejskiego centrum. 1 stycznia 1973 roku w wyniku przeprowadzone reformy administracyjnej zniesiono gromady i ponownie przywrócono do życia gminy. Dzięki tej decyzji gmina przejęła wiele uprawnień należących do władz powiatowych,dzięki tej reformie oraz rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 września 1973 roku, do Stalowej Woli zostało włączone ponad 300-letnie miasteczko Rozwadów,jednocześnie przeniesiono siedzibę powiatu z Niska do Stalowej Woli. Powiat Stalowowolski istniejący w tamtym okresie był o charakterze przemysłowo-rolniczy. Tylko dwa lata Stalowa Wola pełniła funkcję ośrodka powiatowego, gdyż kolejna reforma administracyjna z 1 czerwca 1975 ponownie zniosła powiaty, a w miejsce 17 województw utworzono 49 małych województw.Stalowa Wola jako miasto-gmina znalazła się w województwie tarnobrzeskim, mimo że była znaczącym w kraju ośrodkiem przemysłowym, to jednak siedzibą województwa nigdy nie została. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych,mimo z trudnością pozyskiwania niezbędnych do budowy materiałów w realiach gospodarki centralnie sterowanej i powszechnego rozdzielnictwa, samemu miastu przybyło jednak kilka nowych osiedli: Centralne (w latach 1974-1984),Wyzwolenia (1974-1976), Pławo (1975-1981), Młodynie (1978-1981) i największe z ich Poręby (1982-1986). Liczba mieszkańców znacząco się zwiększyła z 38.5 z roku 1974 do ponad 69 tysięcy przez ponad 15 lat. Walny wpływ na to miał dynamiczny rozwój HSW, a także istniejącej od roku 1326 wsi rycerskiej Charzewice przyłączonej do Stalowej w roku 1977. Ponadto budowę mieszkań wsparła znacząco powstała w roku 1978 Zakładowa Spółdzielnia Budownictwa Mieszkalnego (od lutego 2001 funkcjonuje jako Spółdzielnia Budownictwa Mieszkalnego) efektem tej działalności inwestorskiej są dwa osiedla: Hutnik (1978-1989), na skarpie(1986-2000).

Planowane przyłączenie Niska do Stalowej

W roku 1979 w Stalowowolskiej pracowni terenowej Wojewódzkiego Biura Planowania Przestrzennego w Tarnobrzegu, ale nie samego miasta, lecz zespołu miast Stalowa Wola-Nisko. Przewidziano w nim, że zespół dwóch miast będzie liczył 100 tysięcy mieszkańców w roku 1990, a zatrudnienie głównie w hucie znajdzie ponad 58 tysięcy mieszkańców obu miast. Oprócz znacznego rozwoju przemysłowego, drugim ważnym podstawowy czynnik miastotwórczy. Plan ten znacznie inwentaryzował istniejącą zabudowę lub realizowane w tym czasie inwestycje mieszkalne,wytyczając przy tym znaczący rozwój miasta. W znacznej mierze to był plan podporządkowania charakterystycznego rozwoju miasta. Zgodnie z nim powstały zespół hoteli dla HSW przy ulicy Komisji Edukacji Narodowej (Dzisiejszy hotel Stal), centralną oczyszczalnię ścieków na ulicy. Działkowej oraz niezrealizowany dworzec kolejowy z przejściem podziemnym (Obecnie tam znajduje się przystanek kolejowy otwarty w roku 1991 Stalowa Wola-Centrum) oraz park kultury i wypoczynku nad sanem. Plan potwierdził też lokalizację miejskiego centrum i zgodnie z opracowaniami w roku 1976 miejscowym szczegółowym planem zagospodarowania przestrzennego tego ważnego dla miasta ośrodka. Ze względu na znaczący przyrost mieszkańców całego zespołu obu miast plan również zakładał znaczący rozwój istniejącego układu sieci drogowej poprzez planowanej budowy ulicy wzdłuż nadsańskiej skarpy arterii tranzytowej (Obecnie tam jest realizowana budowa obwodnicy Niska i Stalowej Woli) i budowę węzła drogowego oznaczeniu regionalnym w Nisku. Istniejący układ kolejowy planowano znacznie rozszerzyć między innymi poprzez budowę węzła kolejowego w Rozwadowie(Inwestycja zrealizowana), budowa linii kolejowej Stalowa Wola-Zwierzyniec Towarowy i dalej przez Zamość do Hrubieszowa (Inwestycja zrealizowana),planowano też uruchomienie kolei miejskiej z Rudnika do Sandomierz. Ten zespół miast wzbogacił się także o nowe elementy komunikacji ponadregionalnej-Lotnisko pasażerskie w Turbi i port żeglugi rzecznej przeznaczonej dla pracowników HSW (Przystań LOK-u przy ulicy spacerowej).

Lata 90-te i czasy współczesne

W związku z przemianami ustrojowymi w roku 1989 w całej Polsce utworzono urzędy rejonowe w dniu 27 sierpnia 1990 roku, będącym bezpośrednim pomocniczymi jednostkami terenowymi (wojewódzkich) wszelakich organów rządowej administracji ogólnej.Taki urząd został również powołany w Stalowej Woli. w dniu 1 stycznia w wyniku reformy administracyjnej rządu Jerzego Buzka nastąpił ponowny podział trójstopniowy podział władzy, którego jednostkami są: Gmina, Powiat i Województwo. Utworzono obowiązujący do dzisiaj 16 województw, 65 miast naprawach powiatu (Głównie to są obecne miasta wojewódzkie, do nich zaliczają się również byłe miasta wojewódzkie utworzone w wyniku reformy z 1 czerwca 1975 roku) oraz blisko ponad 2500 gmin. Ponownie zostały dwa odrębne powiaty niżański z siedzibą w Nisku oraz powiat stalowowolski z siedzibą w Stalowej Woli,powstanie tych powiatów nie zmieniło warunków życia i priorytetów rozwojowych Stalowej Woli. Tylko zmienił się jedynie sposób pozyskania finansów na ich realizację. Na początku lat 90-tych XX wieku wyczerpały się wszystkie rezerwy terenowe które były przeznaczone pod budownictwo mieszkaniowe przewidziane dotychczasowym planem zagospodarowania przestrzennego. Zaczęto stosować, gdzie się tylko da, tu chodzi o tzw. Dogęszczanie zabudowy co nie jest procesem zbytnio pożądanym chaosem architektonicznym. Obecnie z łatwością można rozpoznać tak zwane plomby budowlane, które wyróżniają się przede wszystkim elewacją wykonaną w nowoczesnej technologii oraz samą formą obiektów. Najbardziej znanym rozwiązaniem tej kwestii była budowa osiedla Ogrody na pozyskanych terenach zlikwidowanego Zakładu Zieleni Miejskiej między ulicami Narutowicza i Adama Mickiewicza. Nierealizowanie towarzyszącego programu w ramach istniejących osiedli mieszkaniowych (obiektów handlowo-usługowych, placów zabaw dla dzieci, przychodni zdrowia, terenów zielonych) spowodowało sytuacje o charakterze konfliktowym. Pod względem przestrzennej struktury i aspektów kompozycyjnych obecny układ miejski oceniany jest negatywnie. Wynika z tego niewątpliwie z braku jednoznacznego wykształconego i czytelnego centrum usługowo-administracyjnego. Jest to jeden z elementów, który najbardziej dysharmonizujący obecny przestrzenny układ miasta. Ogólne plany zagospodarowania z roku 1994 i 1998 roku generalnie stwierdzały, że położenie miasta między doliną rzeki san, a puszczą sandomierską narzuciło pasmowy rozwój miasta w kierunku północ-południe. Skoro praktycznie możliwości rozwoju miasta w kierunku południowym zostały wyczerpane, wskazano na tereny na północ od Rozwadowa i Charzewic (Planowane osiedle Karnaty położone nad Sanem). Te plany zalecały również budowę obwodnicy w celu wyprowadzenia ruchu ciężkiego z centrum miasta, ewentualną budowę nowego szpitala i nowego cmentarza komunalnego,rozbudowę sieci uzbrojenia dla nowych terenów rozwojowych (a w szczególności tych co zostały włączone do Specjalnej Strefy Ekonomicznej), utworzenia nowego Parku Miejskiego w dolinie Sanu (Dzisiejsze Błonia Nadsańskie), budowę dwóch kolejnych wiaduktów kolejowych (W Stalowej Woli znajdują się dwa wiadukty kolejowe przy ulicy Komisji Edukacji Narodowej i obok Klasztoru OO Kapucynów w Rozwadowie) oraz także przekształcenie przystanku kolejowego Stalowa Wola centrum w nowoczesny dworzec kolejowy. Wszystko wskazuje główny cel rozwoju Stalowej Woli w którym powinno być przekształcenie miasta w sprawnie funkcjonujący ośrodek odpowiadający europejskim standardom dla tej wielkości miasta. Źródło artykułu to książka pod tytułem: “Stalowa Wola Architektura Sztandarowej Inwestycji COP-u” autorstwa Marka Stańkowskiego i MarkaMichalca.

Osiedle przy ulicy.Siedlanowskiego (dawna 25 lecia PRL) w Stalowej Woli źródło zdjęcia www.fotopolska.pl
Powstały w latach 50-tych XX wieku Zakładowy Dom Kultury (Obecnie tam znajduje się Miejski Dom Kultury) źródło zdjęcia www.MyViMu.com
Najwyższy wieżowiec mieszkalny na podkarpaciu znajduje się w Stalowej Woli przy ulicy. Okulickiego 1. Źródło zdjęcia pl.wikipedia.com
Powstały w latach 70-tych XX wieżowiec biurowy przez długi czas był najwyższym budynkiem w Stalowej Woli, aż do czasu wybudowania 16-sto piętrowego wieżowca w ciągu ulic Popiełuszki i Okulickiego
Powstały w latach 70-tych XX wieżowiec biurowy przez długi czas był najwyższym budynkiem w Stalowej Woli, aż do czasu wybudowania 16-sto piętrowego wieżowca w ciągu ulic Popiełuszki i Okulickiego żródło zdjęcia psychologiapracybadania,pl
Mapa Stalowej Woli źródło zdjęcia www.absta.pl

Jacek Furman

Dodaj komentarz