14 Październik- dzień założenia komisji edukacji narodowej

0
117

Komisja edukacji narodowej została powołana 14 października 1773 roku przez sejm rozbiorowy na wniosek samego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego( ostatni król polski zakończył panowanie wraz z upadkiem I Rzeczypospolitej w 1795 roku), za zgodą rosyjskiego posła nadzwyczajnego i ministra pełnomocnego Ottona Magnusa von Stackelberga. Był to ówczesny centralny organ władzy oświatowej, zależny od króla i senatu. KEN było pierwszą w Polsce jak i w całej Europie władzą oświatową o charakterze współczesnego ministerstwa edukacji ( lub oświaty publicznej). Została powołana głównie, że do roku 1773 zarówno edukacja podstawowa jak i średnia w Rzeczypospolitej Obojga Narodów była organizowana głównie przez zakon Jezuitów. Taki system był kierowany przede wszystkim na kształcenie w kierunku teologii katolickiej za pomocą języka łacińskiego, a inne przedmioty były traktowane jako podrzędne i uboczne. System ten cechował konserwatyzm i nietolerancję w stosunku do niekatolików, a jednocześnie oderwanie od realnych potrzeb edukacyjnych. Skutkiem tego było że po skończeniu szkół jezuickich trzeba było : “W krótkim choć po części nagradzać, co się w przeciągu strawionych lat opóźniło”. W roku 1773 papież Klemens XIV rozwiązuje zakon jezuitów, czego skutkiem była groźba upadku w Polsce edukacji, ale też dało ogromny impuls do głębokich reform szkolnictwa. Formalnie powstanie KEN przyjmuje na mocy uchwały sejmu z dnia 14 października 1773 roku. Na potrzeby komisji przejęto dawne majątki skasowanego zakonu jezuickiego. Głównym założycielem, inicjatorem był ksiądz Hugo Kołlątaj. Pierwotnie komisja liczyła w składzie w sumie 8 osób: 4 posłów i 4 senatorów, reprezentantów korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwszym prezesem KEN zostaje biskup wileński Ignacy Jakub Massalski, który w 1776 roku zostaje usunięty od tego stanowiska, przyczyną było dokonywanie wielu nadużyć finansowych w szkołach litewskich. Najbardziej zasłużonymi, oficjalnymi członkami komisji byli wywodzący się z rodzin magnackich i powiązane z nimi rodziny: m. im Adam Kazimierz Czartoryski, Joachim Chreptowicz, Ignacy Potocki oraz Andrzej Zamoyski. Ponadto w składzie pierwszym byli także biskup płocki Michał Poniatowski, August Sułkowski oraz Antoni Poniński. Jednak od samego początku funkcjonowania była grupa uczonych i artystów skupionych wokół Hugona Kołłątaja, który nadawał cały czas kierunek jej działania. Początkowo opozycja starała się utrudniać pracę komisji, ograniczając środki finansowe.

Eksperci pod władzą Kołłątaja opracowali trzystopniowy model szkół podstawowych i średnich. Najniższy stopień należał do szkół parafialnych przeznaczonych do kształcenia społeczeństwa niższego stanu ( głównie to byli chłopi i mieszczanie) pośrednim stopniem były państwowe szkoły powiatowe- trafiały tam głównie dzieci z rodzin szlacheckich, ale które były również otwarte dla najzdolniejszej młodzieży ze niższych stanów. Najwyższym stopniem były dwa uniwersytety: uniwersytet jagielloński w Krakowie i uniwersytet Wileński z siedzibą w Wilnie. W podstawowej reformie edukacji założono Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, w którym celem było opracowywanie pionierskie podręczniki wymagające często polskich terminologii zwłaszcza w zakresie nauk przyrodniczych i ścisłych, która jest do dzisiaj podstawą terminologii chemicznej, fizycznej i matematycznej w języku polskim. Ciekawostką jest fakt że do roku 1780 język polski nie był osobnym przedmiotem nauczania- stał się nim dopiero dzięki pracy komisji edukacji narodowej. Po śmierci biskupa Józefa Andrzeja Załuskiego, marszałek sejmu wydaje zarządzenie przejęcia Biblioteki Załuskich. W imieniu państwa KEN zarządzała, a pierwszym kustoszem zostaje Ignacy Potocki- członek komisji edukacji narodowej. Ta biblioteka stała się oficjalnie pierwszą polską biblioteką publiczną, dając przy okazji podwaliny do utworzenia biblioteki narodowej. Opracowano szereg przepisów i programów dla szkół podstawowych i szkół średniego szczebla ( na przykład: dopuszczanie dziewcząt do nauki na równych prawach z chłopcami)- jednak były one często lekceważone, ignorowane przez nauczycieli tych szkół- często byłych jezuitów. Reformy Kołłątaja w zakresie szkół elementarnych w 1780 roku zostały zablokowane przez sejm poprzez odrzucenie kodeksu tych szkół- napisanego przez samego Kołłątaja, a przedłożonego przez Zaymoskiego w formie ustawy.

Drugi okres działalności KEN był kontynuacją podjętych wcześniej prac w czasie pierwszego okresu i zapełniania ram reformy, które granice zostały określone wywalczone w pierwszych okresie działalności. Pewnym novum była reforma dwóch uniwersytetów: Jagiellońskiego w Krakowie i Wileńskiego w Wilnie- które oprócz pełnienia swoich obowiązków dla wyższych uczelni, zajmowały się także nadzorem szkół podstawowych i średnich. W czasach panowania Króla Stanisława Augusta Poniatowskiego zostaje podjęta próba reforma nauczania uniwersyteckiego w duchu oświecenia. One zaś miały się stać w zasadzie wyższymi szkołami zawodowymi. Od roku 1789 rozpoczął się stopniowy rozkład komisji i utraty jej wpływów, co było powodem do spowolnionych procesem politycznych przez stanowisko reformatorów i rozpadu istniejącej od 1565 roku Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W okresie działania sejmu czteroletniego frakcja reformatorów zgodziła się na daleko idące ustępstwa w sprawach edukacji. Aby móc przeforsować Konstytucję 3-go maja, która zapewniła komisji funkcję prymasa polski, który zasiadał w straży praw jako minister oświaty( odpowiednikiem ministerstwa edukacji). Ostateczny cios w kierunku upadku KEN zadała konfederacja Targowicka, odbierając komisji władzę nad szkołami zakonnymi oraz całkowicie zmieniła skład. Z tego powodu wielu członków komisji ( z samym Kołłątajem na czele) opuściło kraj po zwycięstwie Targowicy, ponieważ wydano na nich wyroki śmierci z związku z ogólną ich działalnością polityczną. Sejm Grodzieński w roku 1793 potwierdził i określił kompetencje Komisji edukacji narodowej

Jacek Furman

 

ZOSTAW ODPOWIEDŹ