Nisko to niewielkie miasteczko położone w północnej części województwa Podkarpackiego posiadające niezwykle ciekawą historię.

Prehistoria.

Do czasów współczesnych dokonano ponad 150 zinwentaryzowanych prehistorycznych kultur. Badania archeologów potwierdzają,  że osadnictwo na terenie obecnego Niska sięga dużo wcześniej niż 1439 roku (w tym czasie ukazała się pierwsza wzmianka o Nisku) . Odkryć dokonano na terenie tzw. ” Skrzyńskiej Górze”, a pochodzą one z epoki neolitu.

Czas Średniowiecza

Pierwsza wzmianka o Nisku zawarta jest w dokumencie z 15 kwietnia 1439 roku, w którym król  Władysław Warneńczyk zapisał Mikołajowi z miejscowości Jawor 200 grzywien na terenach wsi Nysky, Zaoszicze ( miejscowość Zaosice w sandomierskim) oraz Pyelaskowicze ( obecnie ta miejscowość nazywa się Pilaszkowice w woj. lubelskim). O Nisku wspomina znany w ówczesnej Polsce kronikarz Jan Długosz, który w 1429 roku w dokumencie Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, jednak Długosz wspomina w nim o ziemi nisieckiej, i z tego powodu wzbudza kontrowersje i nie stąd dokument nie został uznany jako pierwsza wzmianka o Nisku. Obecna nazwa powiatu Niżański pochodzi z nazwy Niżsko. jest to staropolska nazwa Niska jako miejscowości. Od wieku X do wieku XI  następuje drugi etap gwałtownego rozwoju osady w Nisku, skutkiem tego powstało istniejące do dziś miasto Nisko. W tym samym czasie założono osadę nad Sanem( Rudnik nad Sanem) oraz osadę w Krzeszowie. Ludność która osiedliła się w Puszczy Sandomierskiej w okresie wczesnego średniowiecza zajmowała się głównie rolnictwem, hodowlą i rzemiosłem ( np. garncarstwo, tkactwo, obróbka metali). Wynikało to z konieczności przystosowania się do warunków panujących w puszczy. Po upolowaniu grubej zwierzyny, dotychczasowi łowcy nagle musieli przeobrazić w rolników i rzemieślników. Intensyfikacja procesów osadowych z chwilą następowała w wyniku oddawania ziem Puszczy Sandomierskiej możnym radnym oraz kościołowi katolickiemu.  W tym czasie narodziły się własności ziemskie ( własność Tarnowskich oraz Gryfitów ) oraz duże posiadłości kościoła katolickiego, czego skutkiem był zmniejszony wpływ Królewszczyzny. W czasach najazdu tatarów ( najazdy tatarskie miały miejsce w XIII wieku) ludność Ziemi Sandomierskiej wypędzona z dotychczasowych siedzib przeniosła się w północne obszary Puszczy Sandomierskiej. W tym czasie założona zostaje osada Bieliny. W okresie od wczesnego średniowiecza do XVI wieku Nisko i okolice były systematycznie eksploatowane gospodarczo jako miejsce wielkich polowań, następnie także miejsce wyrębu drewna i spławu rzekami Sanu i Wisły w kierunku morza bałtyckiego. Było ono też najważniejszym w tym rejonie centrum życia gospodarczego i kulturowego w widłach rzek Wisły i Sanu

Nowożytność

W drugiej połowie XVI wieku na terenach Niska miały miejsca wystąpienia i bunty o charakterze antyfeudalnym. Przyczyną tego konfliktu było nadużycie władzy i wyzysk chłopów przez Starostę Sandomierskiego Andrzeja Firleja. W związku z tym chłopi z Niska i okolicznych miejscowości wnieśli żałobę do przebywającego w Tarnogrodzie i w Zamchu Króla Stefana Batorego o sprawiedliwość i opiekę.   Spowodowało to zaostrzenie konfliktu,  który wkrótce objął całe starostwo sandomierskie. W tym sporze po stronie chłopów stanął król. Andrzej Firlej w tej sytuacji zostaje wezwany do Warszawy. Tam też w sejmie walnym koronnym ogłoszono w dniu 10 listopada 1583 roku korzystny dla chłopów wyrok. Następnie na zjazdach w obecności samego Firleja w marcu 1583 roku w Niepołomicach i miesiąc później tegoż samego roku w Sandomierzu zostały podjęte dalsze orzeczenia, które w dużym stopniu ulżyły im niedoli w królewskich majątkach.

W wieku  XVII cały region znalazł się pod panowaniem rodziny Lubomirskich. Nisko podobnie jak inne osady jak np. Ryki, Tuszów czy Lubartów zajmowało się głównie uprawą żyta. Gospodarcze zubożenie i zahamowany rozwój gospodarczy walnie się do tego przyczyniły wojny szwedzkie ( inaczej Potop Szwedzki). 28 marca 1655 roku hetman Stefan Czarniecki stoczył bitwę z ustępującymi w kierunku Wisły z wojskami szwedzkimi dowodzonymi przez Króla Szwecji Karola Gustava. Czarniecki był bliski wygrania tej bitwy. Nisko było miejscem kilku centralnych obozowań i zwoływań szlachty (niemal konfederacji) z całego kraju np. w 1713 czy w 1740 r.

Czasy rozbiorów

Po pierwszym rozbiorze polski w 1772 roku wszystkie dotychczasowe dobra królewskie stały się własnością funduszu religijnego. Rząd Austrii podejmuje na terenie Niska akcję rozwoju hut szkła i żelaza. Inicjatywa zakończyła się niepowodzeniem z powodu braku potencjalnych odbiorców oraz złych dróg transportowych. Więc władze Austrii wystawiają Nisko na licytację. Z dniem 14 lipca 1834 roku właścicielem zostaje Łowczy dworu Karol Reinchenbach. Natomiast majątek Sopot zostaje wykupiony przez magnata pochodzenia polsko- czeskiego Eugeniusza Hr. Kinskiego. W 1867 roku dobra niżańskie należące do rodziny Reinchenbachów nabył hr. Roger de Miremout ( z pochodzenia austriacko – francuskiego) . Starania hrabiego Rogera Ressiegiuera w którym wykorzystał koneksje z dworem austriackim, ustanowiono siedzibę władz administracyjnych . W tym czasie po raz drugi zostaje uruchomiona fabryka zapałek oraz huta żelaza oraz założono warsztaty kowalsko- ślusarskie. Po śmierci Rogera majątek odziedziczył jego syn Oliwier , który wcześniej w roku 1868 roku zawarł związek małżeński z córką Eugeniusza Kinskiego Marią ( hrabina Maria Ressegiuer posiada w Nisku jeden pomnik oraz został nazwany jej imieniem park miejski w Nisku). Był to okres największego rozwoju  Niska. Ressiegierowie wybudowali w tym czasie młyn, tartak i browar. W 1896 roku rozpoczyna się budowa linii kolejowej z Przeworska do Rozwadowa. Od 1877 roku istniała poczta konna  którą drogą bitą do Rzeszowa ( obecna droga krajowa nr 19) dostarczała listy prowadzona przez majerów , która łączyła się istniejącą powstałą wcześniej obecną ulicę sandomierską, której po obu stronach drogi stały drewniane domki. W 1875 roku powstaje budynek starostwa ( obecnie się tam mieści urząd gminy i miasta Nisko) , od roku 1855 Nisko stało się miastem powiatowym. W 1894 roku powstaje cegielnia ręczno- konna, cztery lata później także mechaniczna. W 1870 roku w budynku obecnego internatu szkoły elektrycznej powstaje szpital, który posiadał zaledwie 12 łóżek. Osiem lat później uruchomiono pierwszą na terenie Niska aptekę. W latach 1870–1900 Nisko miało 2 sklepy spożywcze, 3 mięsno-wędliniarskie, 3 mięsno-wołowe (żydowskie), 7 przemysłowych, 2 restauracje, piwiarnie, ciastkarnie, sklep monopolowy i z artykułami kolonialnymi.

Przełom dziewiętnastego i dwudziestego wieku to czas masowej emigracji do Ameryki. W rejestrze Ellis Island wpisanych jest około 700 osób przybyłych z Niska w latach 1898–1923. Pod koniec wieku XIX wybudowano koszary wojskowe (obecnie jest to jest jednostka wojskowa), w których stacjonował 4 Batalion Strzelców Polowych, a następnie IV batalion strzelców 40 Pułku Piechoty ( stacjonował w latach  1902 – 1914 ). W 1902 roku istniało już przedszkole na obecnej ulicy 3-go maja ( obecnie to jest siedziba sióstr zakonnych). Od roku 1906 w Nisku było już światło elektryczne. W mieście już działała własna straż pożarna która nadal istnieje i mieści się obecnie na ulicy E. Kwiatkowskiego. Istniał także ponad 40-łóżkowy szpital na obecnej ulicy I. Paderewskiego, który świadczył usługi dla miejscowych zakładów pracy i okolicznej ludności. O jakości usług lekarskich może świadczyć fakt , że w  1846 roku lekarz Buchta zastosował w Nisku znieczulenie eterowe trzecie tego typu w Polsce. W roku 1904 ze składek społeczeństwa powstaje budynek TG “Sokół” . Te dwie instytucje walnie przyczyniły się w kształceniu się polskości u młodzieży polskiej. Świadczy o tym,  że duża część młodzieży z ziemi niżańskiej poszła ochoczo bronić Lwowa. Najwięcej ludzi młodych walczyło jednak w wojnie polsko- bolszewickiej.

Okres międzywojenny i uzyskanie praw miejskich

Po odzyskaniu niepodległości przy otwartym w  1912 roku gimnazjum ( dzisiaj się znajduje tam budynek muzeum Historii i tradycji oraz urząd stanu cywilnego oraz nie tak dawno mieściła się biblioteka miejska) został w rocznicy dziesięciolecia odzyskania niepodległości odsłonięty pomnik Orląt Lwowskich ( o pomniku jest osobny artykuł) upamiętniający dwóch poległych uczniów: Stefana Kościółka i Mariana Zarębę. Podczas działań z początku wojny  Nisko zostało znacznie zniszczone. Z momentem odzyskania niepodległości w dniu 31 października 1918 roku, na plantach odbył się wiec z udziałem mieszkańców Niska i okolic. W czasie trwania wiecu poinformowano ludność o podpisaniu przez dowództwo armii cesarskiej Austrii o powstaniu władz polskich w Krakowie. Natychmiast przystąpiono do organizacji władz powiatowych. Pierwszym starostą został profesor niżańskiego gimnazjum Stanisław Ćwikowski, jego funkcją była nominacją nowych wójtów i założył straż porządkową. Następnie w krótkim odstępie czasu została zorganizowana władza powiatowa i lokalna. Ziemia niżańska weszła w nowy etap rozwoju w wolnej i niepodległej Polsce. Rosła także liczba mieszkańców, w samym roku 1921 Nisko liczyło około 5103 obywateli. Ludność znajdowała zatrudnienie w administracji, na kolei, poczcie, zakładach drzewnych oraz w cegielni i w handlu. Dzień 19 stycznia 1937 roku w Warszawie w kancelarii Karola Hettlingera podpisano umowę o założenie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością pod nazwą Zakłady Południowe ( obecna Huta Stalowa Wola) – Sp. Z o o. 20 marca 1937 roku rozpoczynają się pierwsze wycinki sosen w lasach wsi Pławo, tereny te należały uprzednio do Frankego, przygotowując teren pod inwestycje centralnego okręgu przemysłowego( COP) . Dla Niska miało to ogromne znaczenie, nowe wielkie perspektywy , nawet nowe osiedle przyfabryczne Stalowa Wola i jej ośrodek przemysłowy do roku 1946 r. przynależne były do starostwa niżańskiego, a robotnicy z Niska i okolic rekrutowali się. Prawa miejskie Nisko otrzymuje w dniu 20 października 1933 roku , do tego czasu było jedną z dwu wsi, w których się mieściły siedziby powiatów. W 1932 w Poznaniu Nisko zyskało herb który przedstawia jodłę i biegnącą z góry na dół wstęgę rzeki San.

II wojna światowa i okupacja niemiecka

W czasie kampanii wrześniowej w roku 1939 samo Nisko było bombardowane, a szczególnie dworzec PKP, w którym przebywali żołnierze wyruszający na front. W wyniku tego bombardowania zginęły harcerki i żołnierze, które wyżywiały żołnierzy gorącą zupą, w samych okolicach był również bombardowany Szkolny Pociąg Pancerny. W czasie okupacji Nisko było ostoją polskości . Utworzono tu obwód Armii Krajowej Nisko- Stalowa Wola, z siedzibą w Stalowej Woli. Tu także działały oddziały batalionów chłopskich “ Roch” i “Straż” . Represje Niemców Nisko miały miejsce stosunkowo wcześnie, bo już 6 listopada poprzez zarządzenie komisarza land- Ehausa ok. 150 nauczycieli z całej ziemi niżańskiej zostało wezwanych na konferencje. Zamiast konferencji nastąpiło aresztowanie wszystkich nauczycieli i osadzenie ich w więzieniu w Rzeszowie ( dawny zamek lubomirskich ). Kolejne represje miały miejsce wiosną w roku 1940, kiedy aresztowano całą inteligencję niżańską. Równy okrutny los spotkał żołnierzy i policjantów. Wielu z nich oddało swoje życie na wielu frontach drugiej wojny światowej, w obozach koncentracyjnych i w Sowieckich łagrach. Ich nazwiska są umieszczone na ścianach miejscowej parafii. Teren ziemi niżańskiej stanowił doskonalą bazę partyzancką, w tych okolicach stacjonował oddział “Ojca Jana” i partyzantów radzieckich, które skutecznie nękały okupanta, ale w ramach zemsty okupant dokonywał częste aresztowania i pacyfikacje wsi ( Graba, Kurzyna Średnia, Kochany, Kruszyna, Janiki). Tuż po wycofaniu Wehrmachtu, w Nisku i przylegających miejscowościach stacjonowały oddziały NKWD, prowadzące śledztwa i wywiady. Powtarzały się  przypadki rozstrzeliwań Polaków. W październiku, a w szczególności w Listopadzie NKWD rozpoczyna masowe aresztowania szczególnie byłych żołnierzy AK, w których wywieziono do bazy w Przemyślu. W Ulanowie aresztowano ponad 70 ludzi powiązanych z podziemiem, w Przędzelu 18 osób, w samym Nisku 7 osób. Aresztowanych przewieziono przeważnie do miejscowości Borowicz. Wielu z nich nigdy nie powróciło do Polski. Równocześnie rozpoczęły prowadzone przez PUBP ( Komendantem był Stanisław Suproniuk jeden z najsłynniejszych katów polskiego podziemia) i WUBP,  zwłaszcza podobnie jak NKWD  aresztowania  obejmowały środowiska AK-owskie i wracających zdemobilizowanych Polskich Sił Zbrojnych na zachodzie. Grupy które udało się uniknąć aresztowania, wobec działań i terroru nowego okupanta, tworzą nowe oddziały partyzanckie jak np. “Oddział Wołyniaka , Tarzana” i wiele innych oddziałów. Nieliczne i małe oddziały były stopniowo likwidowane przez oddziały KBW I UB. Pochodzący z Niska Tadeusz Gajda ps. “Tarzan” zostaje ujęty w okolicach Tarnowa i stracony. Stracony został również w Mielcu jego ojciec, który został ujęty w Mielcu przez Urząd Bezpieczeństwa. Na Terenie Niska powstała i działała organizacja Wolność i Niezawisłość (WIN), której członkowie zostali aresztowani w październiku 1946 roku, bądź tam zamordowani, lub skazani na długie lata więzienia. Ponadto w tym okresie aresztowano i stracono wielu członków wielu organizacji niepodległościowych w tym Adama Mireckiego ( Brata Marii Mireckiej- Loryś ) w Warszawskim więzieniu na Mokotowie. Był dowódcą organizacji NOW w Lublinie.

Czas PRL i lata III Rzeczypospolitej

30 lipca 1944 roku był dniem początku powojennego rozwoju Niska. Rozbudowało się w znacznym stopniu. Do roku 1973 roku było miastem powiatowym, kiedy to włączono do nowopowstałego powiatu stalowowolskiego. Od roku 1975 Nisko staje się siedzibą władz miejsko- gminnych. W tym czasie powstają w Nisku dwa zakłady pracy: “Zakłady Mięsne” oraz należące do Ursusa zakłady metalurgiczne “ Nimet”. Podczas kolejnej reformy administracyjnej na skutek protestów społecznych i poparcia lokalnych gmin od 1 lutego 1991 roku, zostaje ustanowiona siedziba urzędu rejonowego dla ośmiu gmin: Bojanów, Harasiuki, Jarocin, Jeżowe, Krzeszów, Nisko, Rudnik nad Sanem, Ulanów. Od ostatniej wielkiej reformie którą w dniu 1 stycznia 1999 roku Nisko jest ponownie siedzibą powiatu. Powiat Niżański  jest usytuowany w kotlinie Sandomierskiej w województwie podkarpackim utworzonym też w dniu 1 stycznia 1999 roku, stanowi on lokalną  wspólnotę samorządową tworzoną przez mieszkańców powiatu oraz terytorium obejmujące siedem gmin: Rudnik nad Sanem, Ulanów, Jarocin, Jeżowe, Krzeszów, Nisko. Ma powierzchnię 786 km2, zamieszkany jest przez ok. 68 000 tyś ludzi. Serdecznie zapraszam do nowo otwartego centrum niżańskiego historii i tradycji, zwiedzanie jest bezpłatne, znajduje się na ulicy Tadeusza Kościuszki w budynku byłej biblioteki miejskiej naprzeciw szpitala powiatowego.

                                                        Jacek Furman

 

PODZIEL SIĘ
Poprzedni artykułZespół Pieśni i Tańca „Racławice” imienia Rodziny Mireckich
Następny artykułKoszykarze Stali lepsi od Siarki
Stalowi Patrioci
"Stalowi„ to organizacja która powstała aby promować wartości narodowe, krzewić w Polakach patriotyzm, pogłębiać wiedzę historyczną i ekonomiczną. Celem jest także zachęcenie mieszkańców, aby aktywnie uczestniczyli w życiu miasta, a przy okazji wnosili swoje umiejętności do Stowarzyszenia.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ